Jump to content

Azerbaijan

Kubuya ku Wikipedia
Azərbaycan Respublikası
iRiphabhuliki yase-Azebhayijani
Inkondlo: "Azərbaycan Respublikasının Dövlət himni"
"iNkondlo yoMbuso weRiphabhuliki yase-Azebhayijani"
Isiqongo
(futhi idolobha elikhulu)
iBhakhu
Izilimi isi-Azeri
Abantu 94.8% Azerbaijani

1.7% Lezgin
0.9% Talysh
0.7% Russian
1.9% others

Government iRiphabhuliki esakwemengameli ngaphansi kwombuso womphoqo wobundlalifa
 -  uMengameli Ilham Aliyev
 -  iSekela Mengameli Mehriban Aliyeva
 -  uNdunankulu Ali Asadov
Ukwenza
 -  iRiphabhuliki yeNtandoyeningi 28 kaNhlaba 1918 
 -  iRiphabhuliki yoCosulelwano yamaSoviyethi 28 kaMbasa 1920 
 -  Ukuzimela kwuBumbano wamaSoviyethi 18 kaMfumfu 1991 
 -  Ukwamukelwa kwomthethosisekelo 12 kaLwezi 1995 
Ubukhulu
 -  Jikelele 86,600 km2 (112)
33,436 sq mi 
 -  Amanzi (%) 1.6
Inani labantu
 -  2022 ukulinganisa 10,353,296 (60)
 -  Ixuku labantu 117/km2 (99)
303/sq mi
Imali iManat (₼/AZN)

i-Azebhayijani, ngokomthetho iRiphabhuliki yase-Azebhayijani, iyisizwe samazwekazi amabili emngceleni waseNtshonalanga Eshiya naseMpumalanga Yurophu ezungezwe ulwandle lwaseKhasibhiyeni ngasempumalanga, i-Irani ngaseningizimu, i-Aminiya ngasentshonalanga, iKhathivelo (iJojiya) ngasenyakatho-ntshonalanga, neRashiya ngasenyakatho. Isifundazwe saseNakitshivani sizungezwe yi-Aminiya ngasempuma nasenyakatho kanye ne-Irani sasentshonalanga naseningizimu. iBhakhu, iyidolobha eliyisiqongo kanye nedolobha nkulu lase-Azebhayijani.

Indawo eyaziwa ngesimanje nge-Azebhayijani, yayibuswa ekuqaleni yi-Alibhaniya yamaKhokhasisi bese yalandelwa yimibuso yasePheshiya. Kufika kwikhulu le-19 yayiyinxenye ye-Irani ngaphansi kwamaKhajari (Qajar) kodwa ngenza yezimpi zamaPheshiya namaRashiya ze-1804 kwi-1813 kanye ne-1826 kwi-1828 ephoqe uMbuso wamaKhajari ukuthi inikeze i-Azebhayijani kwuMbuso waseRashiya - imivumelwano yaseGulistani nge-1813 kanye neTurkmenchay nge-1828 iklame umngcele ngaphakathi kwe-Rashiya ne-Irani.

Emuva kweMvukelambuso kaNhlolanja eRashiya, iJojiya, i-Azebhayijani kanye ne-Aminiya ahlengene kwiRiphabhuliki yeNtandoyeningi yoBumbanizifundazwe yeMpesheyakhokhasisi (i-TDFR). Ngasekugcineni kwekhulu le-19, ukuzazi okwezwe wamaAzebhayijani kuvelile ekuholele ekutheni iRiphabhuliki yeNtandoyeningi yase-Azebhayijani imemeze ukuzimela ngaphandle kweTDFR nge-1918 unyaka emuva kokuthi uMbuso waseRashiya uwe. i-Azebhayijani yiyilizwe lokuqala emhlabeni wonke leningi lamaSulumani elalibuswa ngentandoyeningi kanye nohlelo lobunqandankolo. Kepha nge-1920, izwe lanqotshwa nguBumbano wamaSoviyethi ngegama leRiphabhuliki yoCosulelwano yamaSoviyethi yase-Azebhayijani. iRiphabhuliki yase-Azebhayijani yesimanje imemeze ukuzimela ngomhla wama-30 kaNcwaba 1991, ngokushesha emuva kokuchithwa kwoBumbano wamaSoviyethi. NgoMandulo we-1991, ama-Aminiya ewayeyiningi esifundeni seNagorno-Karabakh asungulu iRiphabhuliki yase-Artsakh emuva kweMpi yokuQala yaseNagorno-Karabakh nge-1994 kodwa umphakathi wezizwe wuyibheka njengenxenye ye-Azebhayijani. Emuva kweMpi yesiBili yaseNagorno-Karabakh ngama-2020, iNagorno-Karabakh yabuyiswa ngaphansi kwe-Azebhayijani ngemphoqo. Nge-2023, i-Azebhayijani ihlasele iNagorno-Karabakh yaqeda iRiphabhuliki yase-Artsakh ekwaholela ekutheni ama-Aminiya wase-Nagorno-Karabakh axoshwe ezweni labo.

i-Azebhayijani ibuswe ngohlelo lweriphabhuliki lapho umengameli eyinhloko yezwe enegunya elingi kwezophatha kodwa igatsha lokuphatha lingaphansi kwendunankulu. i-Azebhayijani inobudlelwane namazwe ayi-182 futhi iyilungu yezinhlangano ezingama-38 kanye neZizwe eziHlangene, uMhlandlu waseYurophu, uMnyakaziso ongaThathi Hlangothi, iNhlangano yokuSebenzisana ngokwezekuPhepha eYurophu kanye nezinhlelo zabomakhelwane zeNhlangano yeMvumelwano yaseNyakatho Atlantiki.

Iningi elingama-97 ekhulwini yenani yabantu ngamaSulumane. Umthethosisekelo yase-Azebhayijani ayimisi inkolo eyodwa futhi zonke izinhlangano zombusazwe aziphakamisi inkolo ethile. i-Azebhayijani iyisizwe esisathuthuka. Inhlangano esembusweni iyodwa kusukela 1993 ebizwa iQembu le-Azebhayijani eNtsha isolwa ngokubusa ngephoqo ngaphansi kwabamengameli uHeydar Aliyev kanye nendodana yakhe emulamayo esikhundleni u-Ilham Aliyev.