iSwitzerland
| iSwisi isiJalimani: schweizzerische Eidgenossenschaft IsiFulenshi: Confédération suisse isiTaliya: Confederazione Svizzera isiRomanshi: Confederaziun svizra IsiLathini: Confoederatio helvetica |
|||||
|---|---|---|---|---|---|
| Isaga: "Unus pro omnibus, omnes pro uno" (alikho emthethweni) "Munye wabonke, bonke bomunye |
|||||
| Inkondlo: iHubo lamaSwisi |
|||||
| Isiqongo | eBern | ||||
| Idolobha elikhulu | eZurich | ||||
| Izilimi | Ngokomthetho: isiJalimani (62%), isiTaliya (8%), isiFulenshi (23%), isiRomanshi (0.5%) | ||||
| Abantu | 72.6% amaSwisi, 27.4% abafuduki basemazweni | ||||
| Government | iRiphabhuliki yentandoyeningi wobumbano wezifundazwe | ||||
| - | uMkhandlu woBumbano | Guy Parmelin (uMengameli)
Ignazio Cassis (iSekela likaMengameli) Karin Keller-Sutter Albert Rösti Élisabeth Baume-Schneider Beat Jans Martin Pfister |
|||
| - | iKhansela yoBumbano | Viktor Rossi | |||
| Ukwenza | |||||
| - | Ukubunjwa | 1 kaNcwaba 1291 | |||
| - | Umvumelwano waseWesfalen | 24 kaMfumfu 1694 | |||
| - | Umbuso woBumbano | 12 kaMandulo 1848 | |||
| Ubukhulu | |||||
| - | Jikelele | 41,291 km2 (132) 15,943 sq mi |
|||
| - | Amanzi (%) | 4 | |||
| Inani labantu | |||||
| - | 2026 ukulinganisa | 9,154,242 (99) | |||
| - | Ixuku labantu | 207/km2 536.1/sq mi |
|||
| Imali | amaFranki waseSwisi (CHF) | ||||
iSwisi (ngokomthetho: uBumbano wamaSwisi) liyizwe elivalelwe emahlangothini onke ngamazwe amahlanu: iJalimani ngasenyakatho, i-Ostriya ne-Lichtenstein ngasempumalanga, iTaliya ngasenyakatho kanye ne-Fulansi ngasempumalanga. Izici ezimqoka zomumo womhlaba waseSwisi ziyizintaba zakwaJura, izintaba zama-Apli, inkangala yase-Swisi kanye namachibi amakhulu njenge-Geneva ngasempumalanga ne-Bodensee ngasenyakatho. Ngaphakathi kugoloza imifula embalwa emikhulu njenge-Rhein ne-Rhône ixhumanisa iSwisi namazwe amanye kufika emilwandleni. Iningi labantu lihlala emizini nasemadolobheni asemigodini njengaseZurich (idolobhankulu), iGeneva, iBasel, iBern, iLausanne, iWinterthur kanye neLucerne.
Ngokohlelo wezombusazwe, iSwisi ibuswa ngohlaka lweriphabhuliki yentandoyeningi yobumbano wezifundazwe ezibizwa ngama-canton. Nakuba ngokomthetho asikho isiqonga, idolobha laseBern liyisihlalo sezikhungo zikahulumeni wobumbano: isiGunga soBumbano, iNkantolo ePhakeme, noMkhandlu woBumbano. Isikhundla senhloko yezwe sihletshulwe emalungweni ayisikhombisa woMkhandlu woBumbano. iSwisi isesiqongweni samazwe wasemhlabeni ngezinga lobuthembekala kwabosombusazwe kanye ukuvuleka kweminqubo kahulumeni ngenxa yokuba izinqumo eziningi zithathwa ngekhetho yezakhamuzi futhi lolukhethwa lungavuswa yizakhamuzi ngokuphawula ucelo olusemthethweni.
Lelizwe lisungulweni eNkathini yangaPhakathi, kulo amazwe amancane avumelana ukubumbana omfelandawonyeni wokuvikelana nokuhwebelana. uMqulu woBumbano owungumbhalo owasungula iSwisi mhla wamkelwa nge-1291. Ngomvumelwano waseWesfalen, uMbusokazi oNgcwele wamaRoma wamkele igunya lokuzibusa leSwisi nge-1648. Ngaphandle kwe-Santi Marino, iSwisi yiyodwa yamariphabhuliki asungulwe ngaphambi kwezimpi zikaNapoleon esekhona namuhla. Kusukela ukuhlaselwa nguNapoleon ekuholele ekusungulweni kweRiphabhuliki yamaHelivetiki esikhaleni seSwisi yakudala, ama-canton waseSwisi alahlekelwe igunya lokuzibusa. Nakuba kunemikhakha eminingi ama-canton ezinqumela futhi eziphatho kuyo, namuhla ama-canton ayinxenye lelizwe elilodwa: iSwisi. Nge-1803, uNapoleon wavumela ukuba amaSwisi azibuse ngendlela ebayithanda ngayo. Nakuba iFulansi ngaphansi kaNapoleon yayehlulwe ngamazwe amakhulu aseYurophu, amaSwisi abenempi yezakhamuzi ngenxa yokungaboni ngasolinye kwamaqembu wababamelakwazakudala kanye nabakholwa ekukhululekweni nge-1830. Nge-1848, ama-canton ahlelo uhlaka lwanamuhla wamalungelo wabantu, ukuhletshulwana kwamandla ngaphakathi kwohulumeni wobumbano nama-canton kanye nesishayamthehto sikazindluzimbili.
Kusukela ikhulu le-16, iSwisi ayithathi hlangothi ezimpini noma kwezobudlelwane zamazwe. Kusukela 1815, iSwisi ayikaze yabandakanywa ezimpini zamazwe amanye. Ngama-2002, iSwisi ingene eZizweni eziHlangeneyo, ngokuba yayiphokophela umqubomgomo okugwema izimpi, okwakha ukuthula, nokuqinisi isimo sokubusa okomthetho emhlabeni. iSwisi iyisizinda senzalo yesiPhambano esiBomvu, inhlangano yamazwe engekho ngaphansi kwohulumeni, ehlinzeka izinsiza kanye nezinkonzo zokwelapha. Futhi, iSwisi iyisihlalo sezikhungo nezinhlangano zamazwe ngamazwe eziningi njengamahhovisi waseYurophu weZizwe eziHlangeneyo, iNhlangano yoMhlaba yoHwebo, iNhlangano yoMhlaba yezeMpilo, iNhlangano yamaZwe ngamaZwe wabaSebenzi, iNhlangano kaNobhutshuzwayo yamaZwe, kanye nesiGcawu sezoMnotho soMhlaba. iSwisi iyilungu lokusungula iNhlangano yaseYurophu yoHwebo eKhululekile, futhi iyabandakanywa emakhethini eyodwa yaseYurophu kanye nendawo yaseSchengen.
iSwisi isezingeni eliphezulu lentuthuko futhi linothile kakhulu. Umnotho unemkithinkithi yezimboni njengezemali nezamabhange, ezokuqamba imithi, ubuchwebeshe bezomchazampilo, imboni yokuhambelamazwe kanye nomngcikisho okhaliphile. iSwisi idume ngokukhanda amawashi, ushokoledi kanye utshizi, ubuhle obumangalisayo bezintaba zayo, imidlalo yeqhwa nokhephu, ukuphepha, nokugqokwa kwemvunulo yesiko esivela okhokhweni abangabalimi. Futhi kukhulunywa izilwimi ezine: isiJalimani, isiFulenshi, isiTaliya kanye nesiRomanshi kodwa abantu abaningi bakhuluma isiNgisi njengolwimi lwesibili nom lwesithathu.
